اوست ، در سالهاى اخير توضيحاتى رسا دربارهء قسمتى از آن داده 94 ولى چاپ كامل اين قسمت اخيرا ( 1936 ) به وسيلهء لوفگرين انتشار يافته است . 95 گزارش عدن ، مانند همهء كتاب ، مخلوطى عجيب و جالب از روايت داستانى تاريخ قديم و مشاهدات دقيق مؤلّف است . مطالب نژاد شناسى بسيار فراوان است . مايه‌هاى اقليم شناسى نيز به قدر كافى هست . جالب آنكه بعضى از نسخه‌هاى خطى كتاب يك نمونه ابتدايى از نقشهء شهر عدن همراه دارد . 96 تاريخ نسخه‌هاى خطى كتاب بسيار پيچيده است . 97 بجز نسخه‌هايى كه به كمك شفر به اروپا راه يافت 98 دو نسخهء ديگر نيز به دوران دخويه و لاندبرگ به دست آمد . 99 با اين همه ، اين دو دانشور كه براى چاپ متن كامل كتاب آماده مىشدند هيچ كدام نتوانستند دربارهء آن تصميم بگيرند . شايد لوفگرن خوش اقبالتر از آنها بود كه نسخهء استانبول را نيز به نسخه‌هاى سابق افزود 100 و قطعاتى از كتاب ابن مجاور را انتشار داد . كتاب براستى در خور يك چاپ كامل است . البته مبالغه است كه مانند نخستين محقّق اين موضوع ، وى را همسنگ مقدسى بدانيم يا ، هماهنگ با محقّق ديگر ، همتاى همدانى بشناسيم . 101 با وجود اين بىترديد توان گفت كه ابن مجاور نويسنده‌اى است اصيل كه اسلوبى خاصّ خود دارد و شايد از لحاظ ملاحظات نژاد شناسى مقام اول را احراز مىكند . از اين همه معلوم توانيم داشت كه در نيمهء اول قرن سيزدهم همهء قلمرو عرب از حملهء مغول آسيب نديد و نمونه‌هاى معروف نوشته‌هاى جغرافيايى در كار رشد و نموّ بود ، و نويسنده‌اى همانند ياقوت ، كه ناگزير از مقابل سپاه جرار چنگيزخان فرارى شد ، بعدا كتابى به وجود آورد كه در زمينهء فرهنگهاى جغرافى به منزلهء گفتار قاطع و خاتمهء نيك بود . پس از سقوط بغداد به دست مغول به سال 1258 ، مراكز فعاليت مدوّن زبان عرب ، چنان كه از پيش گفتيم ، به طرف شام و دور تر از آنجا به سوى غرب منتقل شد ، ولى مقصود اين نيست كه تأليف جغرافيايى به كلى از شرق برفت ، زيرا چنان كه مىدانيم به دوران مغول تعدادى آثار برجستهء تاريخى و جغرافيايى به زبان فارسى پديد آمد . در زبان عربى نيز به نيمهء دوم قرن سيزدهم / هفتم ه . كتابى به وجود آمد كه در ميان عامهء خوانندگان رواجى كم نظير يافت ؛ و آن كتاب كيهان نگارى قزوينى است كه ، چون فرهنگ ياقوت ، در نوع خود نمودار كمال است . كتاب قزوينى از آن گونه تأليف جغرافيايى است كه از عجايب سخن مىكند و در اين باب چنان كامل و شامل است كه پس از آن مطلب تازه‌اى به دست نيامد و مؤلفان ديگر يا به تلخيص كتاب قزوينى بس كردند يا به دستكارى آن پرداختند .